Thánh Matthêu thuật lại một khung cảnh vừa đơn sơ vừa mang chiều kích mặc khải sâu xa: “Thấy đám đông, Chúa Giêsu lên núi. Ngài ngồi xuống, các môn đệ đến gần bên” (Mt 5: 1). Trong Kinh Thánh, núi luôn là nơi Thiên Chúa tỏ mình: Sinai với Môsê, Khôrếp với Êlia, và nay là ngọn núi nơi Chúa Giêsu công bố Hiến chương của Nước Trời. Thánh Gioan Kim Khẩu nhận xét: “Ngài không giảng dạy trong thành, nhưng trên núi, để dạy rằng: ai muốn nghe lời này phải rời xa sự ồn ào của thế gian” (In Matthaeum Homiliae, XV,1).
- Tinh thần nghèo khó là nền tảng của mọi mối phúc
Chúa Giêsu ngồi xuống trong tư thế của một Rabbi chính thức và cất tiếng giảng dạy (Mt 5: 2). Điều Ngài công bố không phải là một bộ luật pháp lý mới, nhưng là một lối sống mới, một cách hiện hữu hoàn toàn khác với logic thông thường của thế gian. Trọng tâm của lời giảng ấy là tám mối phúc, khởi đầu và kết thúc bằng cùng một lời hứa: “vì Nước Trời là của họ” (Mt 5: 3.10). Điều này cho thấy toàn bộ Tám Mối Phúc được xây dựng trong viễn tượng Nước Trời, chứ không chỉ là những lời khuyên đạo đức riêng lẻ.
Mối phúc đầu tiên không chỉ đứng đầu các mối phúc, nhưng còn là nền tảng nội tại của tất cả các mối phúc khác: “Phúc cho những ai có tinh thần nghèo khó, vì Nước Trời là của họ” (Mt 5,3). Thánh Augustinô khẳng định: “Những người nghèo khó về tâm linh ở đây được hiểu đúng là những người khiêm nhường và kính sợ Chúa, tức là những người không có lòng kiêu ngạo. Phúc lành cũng không bắt đầu ở bất cứ điểm nào khác, nếu thực sự muốn đạt đến sự khôn ngoan cao nhất.” [1]
“Nghèo khó trong tinh thần” không hẳn chỉ là thiếu thốn vật chất, nhưng là ý thức triệt để rằng mình hoàn toàn lệ thuộc vào Thiên Chúa. Đó là thái độ nội tâm của người không đặt niềm tin vào quyền lực, tiền bạc hay công trạng riêng, nhưng chỉ cậy dựa vào ân sủng.
Điều này vang vọng mạnh mẽ với lời ngôn sứ Xôphônia: “Ta sẽ cho sót lại giữa ngươi một dân nghèo hèn và bé nhỏ; chúng sẽ tìm nương ẩn nơi danh Chúa” (Xp 3: 12). Trong viễn tượng Kinh Thánh, nghèo hèn không phải là lời nguyền, nhưng là dấu chỉ của dân được tuyển chọn, bởi họ là những người còn biết trông cậy, còn biết giang tay khẩn cầu Thiên Chúa trong sự tín thác vào Ngài.
- Hiền lành, sầu khổ và khát khao công chính phải là nội tâm của người môn đệ
“Phúc thay ai hiền lành…Phúc thay ai sầu khổ…Phúc thay ai khát khao nên người công chính…” (Mt 5: 4–6). Ba mối phúc này vẽ nên nội tâm của người môn đệ Chúa Kitô. Hiền lành không phải là yếu đuối, nhưng là sức mạnh được linh hoạt bởi Đức ái, là tình yêu thương của Thiên Chúa dành cho mọi người. Sầu khổ không phải là tuyệt vọng, nhưng là nỗi đau buồn của người yêu mến công lý và chân lý trước những bất công, bóc lột, đàn áp, gian dối vẫn còn tràn lan trong các hoàn cảnh sống hiện tại. Khát khao công chính là khát vọng sâu xa được sống đúng với ý định của Thiên Chúa, sống trong sự công bằng, hòa bình, an yên, hòa hợp với mọi người.
Thánh Tôma Aquinô giải thích: “Sự hiền lành giúp con người hướng đến sự hiểu biết về Chúa bằng cách loại bỏ một chướng ngại. Nó làm cho con người tự chủ hơn bằng cách làm giảm bớt cơn giận của họ. Sự hiền lành có nghĩa là con người không mâu thuẫn với lời chân lý, vốn là điều mà nhiều người mắc phải do bị xáo trộn bởi cơn giận.” [2]
- Thương xót và trong sạch là con đường để gặp gỡ Thiên Chúa
“Phúc cho những ai hay thương xót người… Phúc cho những ai có lòng trong sạch, vì họ sẽ được nhìn xem Thiên Chúa” (Mt 5: 7–8). Lòng thương xót là dấu chỉ hữu hình của tình yêu Thiên Chúa nơi trần thế. Đức Giáo Hoàng Phanxicô nói: “Một chút lòng thương xót làm cho thế giới bớt lạnh lùng và công bằng hơn” (Kinh Truyền tin, Chủ nhật, ngày 17 tháng 3 năm 2013).
Trong khi đó, lòng trong sạch không chỉ liên quan đến luân lý, nhưng là sự thống nhất nội tâm, nơi con tim không bị chia cắt giữa Thiên Chúa và ngẫu tượng.
Thánh Gioan Maria Vianey dạy: “Chỉ cần nhìn vào một người, chúng ta biết người đó có trong sạch hay không. Đôi mắt của người đó mang vẻ chân thành và khiêm nhường dẫn bạn đến với Thiên Chúa tốt lành. Ngược lại, một số người trông hoàn toàn rực lửa đam mê… Satan đặt mình vào mắt họ để khiến người khác sa ngã và dẫn họ đến điều ác.” [3]
- Người kiến tạo hòa bình và người bị bách hại trở nên đồng hình dạng với Chúa Kitô
“Phúc cho những ai ăn ở thuận hoà… Phúc cho những ai bị bách hại vì lẽ công chính” (Mt 5: 9-10). Hòa bình không phải là thỏa hiệp dễ dãi, nhưng là hoa trái của sự thật và công lý. Người kiến tạo hòa bình là người dám mang lấy giá của thập giá.
Thánh Phanxicô Assisi đã sống mối phúc này cách triệt để khi cầu nguyện: “Lạy Chúa, xin hãy dùng con như khí cụ bình an của Chúa” (Kinh Hòa Bình).
Đỉnh cao của các mối phúc là bị bách hại vì Chúa Kitô. Chúa Giêsu không che giấu thực tại này, nhưng còn khẳng định: “Các con hãy vui mừng hân hoan, vì phần thưởng của các con sẽ trọng đại ở trên trời” (Mt 5: 12).
- Nước Trời đảo ngược các giá trị
Thánh Phaolô, trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, đã diễn tả cùng một chân lý ấy dưới dạng thần học thập giá: “Điều mà thế gian cho là điên dại, thì Thiên Chúa đã chọn… điều mà thế gian cho là yếu hèn, thì Thiên Chúa đã chọn” (1 Cr 1: 27). Đây chính là cuộc đảo ngược triệt để của Tin Mừng. Nước Trời không được xây dựng trên nền tảng của sự khôn ngoan thế gian, nhưng trên sự tự hạ của Thiên Chúa nơi thập giá của Chúa Kitô. Chỉ những ai trống rỗng chính mình, như người nghèo trước mặt Thiên Chúa, mới có khả năng đón nhận vinh quang ấy. Vì thế, Thánh Phaolô kết luận: “Ai tự phụ, thì hãy tự phụ trong Chúa” (1 Cr 1: 31).
Lời ngôn sứ Xôphônia khép lại suy niệm bằng cách mở ra một viễn tượng đầy an ủi: “Kẻ sống sót của Israel… sẽ được chăn dắt và nằm ngủ không bị quấy rầy” (Xp 3: 13). Đây là hình ảnh của dân nghèo vào thời cánh chung, những người không cậy dựa vào sức riêng, nhưng hoàn toàn tín thác vào Thiên Chúa.
Công đồng Vaticanô II khẳng định: “Giáo Hội được kêu gọi bước đi trên con đường nghèo khó và khiêm hạ của Chúa Kitô” (Lumen Gentium, số 8). Bát Phúc không phải là một thứ lý tưởng ảo ảnh, nhưng là chân dung sống động của chính Chúa Giêsu Kitô. Ngài là Đấng nghèo khó, hiền lành, đau buồn, thương xót, trong sạch, kiến tạo hòa bình và bị bách hại. Ai bước theo Ngài, dù đi trên con đường hẹp, nhưng đã thuộc về Nước Trời ngay từ bây giờ.
Nguyện xin cho mỗi chúng ta, giữa một thế giới tôn thờ sức mạnh và vinh quang chóng qua, dám chọn con đường ngược dòng của các mối phúc, để trở nên dân nghèo của Thiên Chúa, và ngay trong đời này được nếm trước hạnh phúc đích thật của Nước Trời.
Phêrô Phạm Văn Trung
[1] https://www.newadvent.org/fathers/16011.htm, số 3.
[2] Summa Theologiae, câu hỏi 157, số 4 https://www.newadvent.org/summa/3157.htm
