Trong vở kịch A Man for All Seasons, Thomas More nhắc những kẻ kết án ông rằng ai cũng chung một số phận: “Cái chết sẽ đến với tất cả chúng ta, thưa ngài. Phải, cái chết cũng đến với ngay cả vua chúa,.” Dù vậy, rất ít ai chịu chuẩn bị cho cái chết. Khảo sát của Pew năm 2025 cho thấy chỉ 32% người Mỹ đã lập di chúc và chỉ 31% đã lập trước văn bản yêu cầu chăm sóc y tế cuối đời. Điều này minh chứng cho nhận định của Pascal: “Vì con người không thể chống lại cái chết, sự khốn khổ và sự ngu dốt, nên để được hạnh phúc, họ đã chọn cách không nghĩ đến chúng chút nào nữa” (Pensées, Section 168).
Người Công giáo phải sống sao cho cái chết không xảy đến khi mình chưa chuẩn bị. Với người tín hữu, không thể hiểu cái chết tách biệt khỏi đức tin. Chết không chỉ là sự chấm dứt sự sống sinh học, mà là thời khắc linh hồn đối diện với sự thật về cuộc đời mình và đứng trước Đấng Tạo Hóa. Vì vậy, chuẩn bị cho cái chết trước hết là một nhiệm vụ thiêng liêng chứ không chỉ là việc pháp lý hay y tế: phó thác trọn vẹn cho Thiên Chúa, chuẩn bị bằng cách cầu nguyện và lãnh nhận các bí tích, để nên đồng hình đồng dạng với Chúa Kitô trong cuộc vượt qua từ cái chết đến sự sống.
Muốn đối diện đúng đắn với cái chết, ta phải đối diện hai câu hỏi tối hậu: Tôi là ai? Tôi đang đi về đâu? Lý trí đơn thuần không đủ để trả lời, mà cần ánh sáng đức tin. Công đồng Vatican II dạy rằng: “Mầu nhiệm về con người chỉ thật sự được sáng tỏ trong mầu nhiệm Ngôi Lời nhập thể. Thật vậy, Ađam, con người đầu tiên, chính là hình ảnh của Đấng sẽ đến là Chúa Kitô…Như vậy, nhờ Chúa Kitô và trong Chúa Kitô, mầu nhiệm về đau khổ và sự chết được sáng tỏ, một mầu nhiệm sẽ đè bẹp chúng ta nếu không có Tin Mừng của Ngài. Chúa Kitô đã sống lại, khi dùng cái chết của mình để hủy diệt sự chết, Ngài đã ban cho ta sự sống dồi dào, để, là những người con trong Chúa Con, chúng ta kêu lên trong Thánh Thần: Abba, Cha ơi!” (Gaudium et Spes, 22).
- Tôi là ai?
Sách Sáng Thế trình bày con người như một thể thống nhất, không chỉ là thân xác, cũng không chỉ là linh hồn. Thiên Chúa “Thiên Chúa lấy bụi từ đất nặn ra con người, thổi sinh khí vào lỗ mũi” (Stk 2,10). “Bụi từ đất” nói lên nguồn gốc vật chất và thân phận thụ tạo; “sinh khí” cho thấy sự sống là quà tặng do chính Thiên Chúa ban. Ngài không chỉ ra lệnh cho con người hiện hữu, mà đích thân nặn nên và thổi sức sống vào họ.
Điều này phù hợp với thuyết mô thể-chất thể (hylomorphism): linh hồn là “mô thể” của thân xác, đem lại sự sống và thống nhất cho cả con người. Cái chết xảy ra khi linh hồn lìa khỏi thân xác, nhưng không phải là kết thúc: người Công giáo “trông đợi kẻ chết sống lại và sự sống đời sau”. Mỗi linh hồn do Thiên Chúa trực tiếp tạo dựng, bất tử, và sẽ được kết hợp lại với thân xác trong ngày Phục sinh. Con người không phải “sản phẩm tình cờ, vô nghĩa của tiến hóa”: mỗi người đều được người khác muốn, được người khác yêu, và được người khác cần đến.
Điều đó bắt nguồn từ chính bản tính Thiên Chúa. Ngài hoàn hảo, không thiếu thốn gì, nên Ngài tạo dựng muôn loài không phải vì cần mà vì yêu, một cách tự do. Sự hiện hữu của mỗi người là ơn ban chứ không phải đáp ứng nhu cầu của Thiên Chúa: ta được tạo ra để đón nhận tình yêu của Ngài và chia sẻ tình yêu ấy.
Vì thế, chân lý đầu tiên là mỗi người đều được Thiên Chúa muốn. Ngài phán qua ngôn sứ Giêrêmia: “Trước khi cho ngươi thành hình trong dạ mẹ, Ta đã biết ngươi” (Gr 5,1). Hơn nữa, khi con người lạc lối vì tội lỗi, Thiên Chúa không bỏ rơi mà sai chính Con của Ngài chịu khổ nạn, chịu chết và sống lại để ta có hy vọng sống đời đời. Nhờ đó con người, dù bị tội lỗi làm tổn thương cả thân xác lẫn linh hồn, vẫn được chữa lành, nâng cao và mời gọi sống trong hiệp thông với Thiên Chúa và tha nhân.
Như vậy, đời sống của một người không thuộc về riêng họ, vì họ đã được “Thiên Chúa đã trả giá đắt mà chuộc lấy” (1 Cr 6,20). Không ai có quyền dùng đời mình tùy ý, bất chấp chân lý và luật luân lý của Thiên Chúa. Sự sống là món quà để đón nhận, sống trung tín, và cuối cùng trao trả lại cho Ngài trong tình yêu.
- Tôi đang đi về đâu?
Trong Tin Mừng Mátthêu chương 25, Chúa Giêsu dạy rằng ngày tận thế Con Người sẽ đến trong vinh quang và xét xử muôn dân: “Các dân thiên hạ sẽ được tập hợp trước mặt Ngài, và Ngài sẽ tách biệt họ với nhau, như mục tử tách biệt chiên với dệ Ngài sẽ cho chiên đứng bên phải Ngài, còn dê ở bên trái” (Mt 25,32-33). Điều này cho thấy Thiên Chúa mời gọi mỗi người vào hiệp thông với Ngài, và số phận đời đời tùy thuộc vào cách ta đáp lại ân sủng của Ngài trong đời này.
Mục đích tối hậu ấy, kết hiệp với Thiên Chúa trên thiên đàng, không bị áp đặt từ bên ngoài mà đã ghi sẵn trong bản tính con người, hướng ta về chân lý và sự thiện. Vì vậy, đời người không bao giờ vô nghĩa, mà luôn là món quà kèm một mục đích thiêng liêng.
Nhưng con người không tự túc, và hướng đi này đòi hỏi một sự đáp trả tự do: “Nếu anh em yêu mến Thầy, anh em sẽ giữ các điều răn của Thầy” (Ga 14,15). Mỗi người sẽ được xét theo việc làm, mà giá trị của việc làm nằm ở đức ái: đã yêu Chúa và yêu tha nhân bằng hành động và trong chân thật đến đâu.
- Người quản lý sự sống
Nếu mỗi người được Thiên Chúa tạo dựng, mong muốn và cứu chuộc, thì không ai sở hữu sự sống mình một cách tuyệt đối, mà chỉ là người được giao quản lý sự sống đó. Thời gian, tài năng, thân xác và chính sự sống đều nhận từ Thiên Chúa và phải dâng trả lại trong tình yêu. Vì thế, cuộc đời Kitô hữu là sự quản lý trung tín, sống với ý thức về ngày mình phải giải trình những gì mình đã nhận.
Việc quản lý này bao trùm cả con người thân xác lẫn linh hồn: vừa nuôi dưỡng linh hồn qua cầu nguyện và các bí tích, vừa sử dụng có trách nhiệm những ơn lành vật chất. Nhờ vậy, cuộc đời trở thành một lễ vật thống nhất hướng về Thiên Chúa.
Vì “đời sống con người, xét như quãng thời gian mở ngỏ để đón nhận hay khước từ ân sủng của Thiên Chúa được biểu lộ trong Chúa Kitô. Tân Ước nói về sự phán xét chủ yếu trong viễn tượng một cuộc gặp gỡ sau cùng với Chúa Kitô khi Ngài ngự đến lần thứ hai, nhưng cũng nhiều lần khẳng định sự thưởng phạt mỗi người ngay sau khi họ chết, tùy theo công việc và đức tin của họ” (GLHTCG, số 1021), cho nên ta cần chuẩn bị từ rất lâu trước khi những giây phút cuối đời diễn ra.
Về mặt đời thường: quản lý sức khỏe, tài chính, tài sản; lập kế hoạch thừa kế khôn ngoan; đưa ra những quyết định đạo đức đúng đắn về y tế qua các văn bản yêu cầu chăm sóc y tế cuối đời.
Về mặt thiêng liêng: chuẩn bị linh hồn bằng cách lãnh nhận các bí tích, phó thác cho Thiên Chúa bằng cầu nguyện và cậy trông, tham dự nghi thức an táng của Giáo hội, nghi thức tôn kính thân xác và phó dâng linh hồn cho Thiên Chúa.
Lên kế hoạch cho cái chết không phải điều bệnh hoạn mà là hành vi đức tin: nhìn nhận đời mình không thuộc về mình. Truyền thống Công giáo còn giữ thực hành memento mori – hãy nhớ mình sẽ chết, để sống khôn ngoan, ăn năn, lớn lên trong nhân đức và trở nên gần gũi với Chúa. Nhờ đó ta được giải thoát khỏi ảo tưởng và đón nhận cái chết với đức tin, cậy trông và lòng phó thác vào lòng thương xót Chúa.
- Kết luận
Cách ta đối diện với cái chết không tách rời cách ta hiểu hai câu hỏi nền tảng: Tôi là ai? Tôi đang đi về đâu? Nhiều người, kể cả người Công giáo đạo đức, vẫn chưa chuẩn bị vì chưa được huấn luyện để hiểu cái chết dưới ánh sáng mục đích sau cùng của đời mình, và cũng như nền văn hóa chung, họ né tránh nghĩ và nói về cái chết.
Sống đời mình như một hành vi quản lý là lời mời vượt qua nỗi sợ, sự chối bỏ và chủ nghĩa thực dụng, để thấy cái chết đúng như bản chất của nó: cái chết không phải là điều cần kiểm soát hoặc né tránh bằng mọi giá, mà là thời khắc đón nhận bằng đức tin, đức cậy trông và tình yêu. Ý nghĩa ta gán cho cái chết xuất phát từ điều ta tin về Thiên Chúa, về con người và về định mệnh tối hậu. Người có đức tin vững vàng đón nhận cái chết với trách nhiệm, vì sự sống là món quà mà người ta phải trả lẽ, và với niềm hy vọng, cái chết không phải lời cuối cùng.
Vì thế, chuẩn bị cho cái chết là nhiệm vụ suốt đời: mỗi hành vi ăn năn, mỗi việc làm bác ái, mỗi lần đón nhận ân sủng đều là một phần của sự chuẩn bị đó. Cái chết không làm gián đoạn câu chuyện đời người, mà đưa đời sống trần gian đến chỗ hoàn tất và mở đường cho sự viên mãn nơi Thiên Chúa.
Ngược lại, khi đức tin vắng bóng, việc chuẩn bị thường chỉ xoay quanh những mối quan tâm thể xác như đau đớn, sự tự quyết và phẩm giá. Đó không phải những câu hỏi vô nghĩa, nhưng khi tách khỏi cái nhìn về định mệnh con người, chúng dẫn đến một cách hiểu nghèo nàn về việc chết như thế nào cho tốt lành.
Đức tin Công giáo không chỉ đưa ra ý tưởng về cái chết mà còn giúp ta tập chết: định hình thói quen, xác định thứ tự ưu tiên trong đời và những điều ta yêu mến; dạy ta điều gì nên nắm giữ và điều gì nên buông bỏ. Vì thế, sự chuẩn bị quan trọng nhất cho cái chết không bắt đầu vào cuối đời mà bắt đầu từ hôm nay. Vì điều một người tin sẽ định hình cách người ấy sống, và cách người ấy sống sẽ định hình cách người ấy chết.
Phêrô Phạm Văn Trung
