Trong cuộc sống, ai cũng từng trải qua nỗi đau khi công sức vun trồng bị phụ bạc hoặc phản bội. Có cha mẹ nào không đau lòng khi con mình quay lưng với những giá trị đã dày công truyền lại? Có người thầy nào không chạnh lòng khi học trò mình đào tạo lại chọn con đường bất nghĩa? Từ những trải nghiệm rất đời ấy, hình ảnh vườn nho trong Kinh Thánh phản chiếu một tình yêu đầy kiên nhẫn dù bị phụ rẫy. Lời Chúa đặt ra câu hỏi cho mỗi người: ta đang chăm chỉ làm cho vườn nho sinh hoa trái tốt lành, hay đang là những tá điền lười biếng, tham lam khiến Thiên Chúa thất vọng?
1. Bài ca tình yêu của người chủ vườn
Ngôn sứ Isaia không mở đầu bằng một lời buộc tội mà bằng một bài ca: “Tôi xin hát tặng bạn thân tôi…Bạn thân tôi có một vườn nho trên sườn đồi mầu mỡ” (Is 5,1). Ông chủ vườn nho làm mọi việc có thể: “rào giậu, nhặt đá, trồng cây chọn lọc, xây tháp giữa vườn, lập máy ép trong vườn, và trông mong nó sinh quả nho, nhưng nó lại sinh toàn nho dại” (Is 5,2). Thế nhưng ông phải cất lên câu hỏi nghe như tiếng lòng của người bị phụ bạc: “Nào còn việc gì phải làm cho vườn nho ta mà ta đã không làm?” (Is 5,4). Ngôn sứ Isaia tiết lộ ý nghĩa của bài ca: “Vườn nho của Chúa các đạo binh, chính là nhà Israel đó; cây nho Chúa mến yêu quý chuộng, ấy chính là người xứ Giuđa. Ngài những mong họ sống công bình, mà chỉ thấy toàn là đổ máu; đợi chờ họ làm điều chính trực, mà chỉ nghe vẳng tiếng khóc than” (Is 5,7). Chúng ta thường nghĩ tội chỉ là vi phạm một điều luật, nhưng bài ca của Isaia cho thấy tội trước hết là một sự phụ tình: tiếng nói của Thiên Chúa là tiếng kêu của người đã yêu hết mình mà không được đáp lại.
Đức Giáo Hoàng Bênêđíctô XVI suy niệm: “Bài đọc từ sách Tiên tri mà chúng ta vừa nghe bắt đầu như một bài ca tình yêu: Thiên Chúa đã tạo dựng một vườn nho cho chính Ngài, đây là hình ảnh của tình yêu dành cho Israel mà Ngài đã chọn, tình yêu dành cho nhân loại. Thiên Chúa đã ban cho con người, vốn được tạo dựng theo hình ảnh của Ngài, khả năng yêu thương, do đó cũng là khả năng yêu thương Ngài, là Đấng Tạo Hóa của họ…Thiên Chúa đang chờ đợi chúng ta. Ngài muốn chúng ta yêu thương Ngài: lẽ nào trái tim chúng ta không rung động trước lời kêu gọi này?” (Thánh lễ khai mạc kỳ họp thường niên lần thứ 11, Thượng Hội Đồng Giám Mục, Chúa nhật, ngày 2 tháng 10 năm 2005).
2. Những tá điền và sự kiên nhẫn khó hiểu của chủ vườn
Đức Giêsu lấy lại hình ảnh cũ của Isaia nhưng thêm vào một chi tiết mới: người chủ giao vườn cho tá điền rồi đi phương xa. “Có gia chủ kia trồng được một vườn nho; chung quanh vườn, ông rào giậu; trong vườn, ông khoét bồn đạp nho, và xây một tháp canh. Ông cho tá điền canh tác, rồi trẩy đi xa” (Mt 21,33). Đó là cử chỉ của niềm tin. Ông chủ không đứng canh từng bước chân họ, nhưng để họ làm việc bằng trách nhiệm và tự do. Ông giao vườn nho, giao thời gian, để họ tự do, và mong chờ họ đáp lại.
Đến mùa nho, ông sai đầy tớ đến thu hoa lợi, nhưng “Bọn tá điền bắt các đầy tớ ông: chúng đánh người này, giết người kia, ném đá người nọ” (Mt 21,35). Ông không bỏ cuộc, lại sai một số đầy tớ đông hơn trước. Cuối cùng, “ông sai chính con trai mình đến gặp chúng, vì nghĩ rằng: chúng sẽ nể con ta” (Mt 21,37). Nhưng lòng tham đã làm họ mù quáng: “Đứa thừa tự đây rồi! Nào ta giết quách nó đi, và đoạt lấy gia tài nó!” (Mt 21,38). Đức Giáo Hoàng Phanxicô suy niệm: “Ông chủ đã giao vườn nho, tài sản quý giá của mình, cho một số người thuê, đối xử với họ bình đẳng, để vườn nho được chăm sóc tốt và cho nhiều trái. Vụ thu hoạch lẽ ra phải kết thúc tốt đẹp, trong không khí lễ hội, với sự trả lương công bằng làm hài lòng mọi người. Thay vào đó, những suy nghĩ vô ơn và tham lam đã len lỏi vào tâm trí những người tá điền. Thật vậy, luôn có một chút vô ơn nằm ở gốc rễ của các xung đột, cũng như lòng tham lam, muốn nhanh chóng chiếm hữu mọi thứ. “Chúng ta không cần phải trả gì cho chủ. Thành quả lao động của chúng ta thuộc về riêng chúng ta! Chúng ta không cần phải chịu trách nhiệm với bất cứ ai”. Đó là lý lẽ của những người làm công này. Và điều này không đúng: đáng lẽ họ phải biết ơn những gì họ đã nhận được. Thay vào đó, sự vô ơn đã sinh ra lòng tham, và ý muốn nổi loạn ngày càng lớn dần trong họ, khiến họ nhìn nhận tình hình một cách méo mó, cảm thấy rằng ông chủ mắc nợ họ chứ không phải họ mắc nợ ông chủ, là người đã cho họ việc làm” (Kinh Truyền tin, 8 tháng 10 năm 2023).
Thánh Phaolô đặt ra câu hỏi khiến ta không thể tránh né: “Bạn có gì mà bạn đã không nhận lãnh?” (1 Cr 4,7). Và ngài nhắc: “Người ta chỉ đòi hỏi ở người quản lý một điều, là phải chứng tỏ lòng trung thành” (1 Cr 4,2). Tài năng, sức khỏe, thời gian, những mối tương quan đều là những gì được Thiên Chúa giao phó. Thánh Augustinô khẳng định: “Cum Deus Coronat Merita nostra, nihil aliud coronet quam munera sua? – Khi Thiên Chúa tôn vinh công đức của chúng ta, Ngài không tôn vinh gì khác ngoài những hồng ân của chính Ngài.” *
Đức Phanxicô nhận xét rằng: “Vườn nho của Thiên Chúa là “giấc mơ” của Ngài, là công trình mà Ngài vun đắp bằng cả tình yêu, như người nông dân chăm sóc vườn nho của mình. “Giấc mơ” của Thiên Chúa chính là dân Ngài: Thiên Chúa gieo trồng và vun đắp dân ấy bằng một tình yêu kiên nhẫn và trung tín, để dân ấy trở thành một dân tộc thánh thiện, sinh được nhiều hoa trái công chính. Nhưng cả trong lời tiên tri xưa cũng như trong dụ ngôn của Chúa Giêsu, giấc mơ của Thiên Chúa đều tan vỡ. Isaia nói rằng vườn nho mà ông hết lòng yêu thương chăm sóc lại “sinh ra toàn nho dại” (Mt 5,2.4), đang khi Thiên Chúa “trông mong nó thực hành điều chính trực, nhưng chỉ toàn là gian ác; trông mong nó thực hành đức công bình, nhưng lại toàn tiếng kêu than” (c. 7). Còn trong Tin Mừng thì ngược lại, chính các tá điền đã phá hỏng dự án của Chúa: họ đã không thi hành bổn phận, nhưng chỉ nghĩ đến lợi ích của riêng mình” (Bài giảng thánh lễ khai mạc khoá họp Thượng Hội Đồng Giám Mục ngoại thường về gia đình, Chúa nhật 05-10-2014).
Các tá điền trong dụ ngôn, và cả chúng ta hôm nay, nhiều khi không muốn tin rằng những hoa trái tốt lành chúng ta làm ra, xét cho cùng, đều là hồng ân của Thiên Chúa.
3. Viên đá bị loại bỏ
Chúa Giêsu kết thúc dụ ngôn bằng một lời trong thánh vịnh 118,22-23: “Chính viên đá bọn thợ loại ra, đã trở nên viên đá góc. Đó là việc Chúa làm và là việc lạ lùng trước mắt chúng ta!” (Mt 21,42). Cái chết của người Con tưởng là thất bại lại trở thành nền móng của một công trình mới. Sự phản bội của con người không làm kế hoạch của Thiên Chúa thất bại, mà trở thành nơi tình yêu Ngài tỏ hiện trọn vẹn nhất. Như Thánh Phaolô nói, ở đâu tội lỗi gia tăng, ở đó ân sủng càng chứa chan hơn (Rm 5,20).
Tuy nhiên, lời cảnh báo vẫn còn: “Nước Thiên Chúa sẽ cất khỏi các ông để trao cho dân tộc khác biết làm cho trổ sinh hoa trái” (Mt 21,43). Ân sủng không phải là quyền sở hữu, mà là một trách nhiệm phải đáp lại. Đức Bênêđictô XVI không né tránh điều này: “Chúa công bố sự phán xét đối với vườn nho bất trung. Mối đe dọa của sự phán xét cũng liên quan đến chúng ta. Với Tin Mừng này, Chúa đang nói đến tai chúng ta những lời mà trong sách Khải Huyền Ngài nói với Hội Thánh Êphêsô: ‘Nếu các ngươi không ăn năn, ta sẽ đến và cất đèn của các ngươi khỏi chỗ của nó’ (2:5). Ánh sáng cũng có thể bị lấy đi khỏi chúng ta, và chúng ta nên để lời cảnh báo này vang vọng trong lòng với sự nghiêm túc trọn vẹn, đồng thời cầu nguyện với Chúa: ‘Xin giúp chúng con ăn năn! Xin đừng để ánh sáng của Ngài giữa chúng con vụt tắt! Xin củng cố đức tin, niềm hy vọng và tình yêu của chúng con, để chúng con có thể kết trái tốt lành!” (Thánh lễ Chúa nhật, ngày 2 tháng 10 năm 2005).
4. Bí quyết của hoa trái: ở lại trong Chúa Kitô
Làm thế nào để vườn nho tâm hồn sinh hoa trái tốt? Chính Chúa Giêsu trả lời trong Tin Mừng Gioan: “Thầy là cây nho, anh em là cành. Ai ở lại trong Thầy, và Thầy ở lại trong người ấy, thì người ấy sinh nhiều hoa trái, vì không có Thầy, anh em chẳng làm gì được” (Ga 15,5). Và Người nói thêm rằng điều làm cho Chúa Cha được tôn vinh là anh em sinh nhiều hoa trái (Ga 15,8).
Thánh Phaolô chỉ ra con đường cụ thể: “Anh chị em đừng lo lắng gì hết, nhưng trong khi cầu nguyện, anh chị em hãy trình bày những ước vọng lên cùng Chúa, bằng kinh nguyện và lời cầu xin đi đôi với lời cảm tạ. Và bình an của Thiên Chúa vượt mọi trí hiểu, sẽ giữ gìn lòng trí anh chị em trong Chúa Giêsu Kitô” (Pl 4,6-7). Ngài mời ta tưởng nghĩ đến “những gì là chân thật, trong sạch, công chính” và thánh thiện (Pl 4,8). Cầu nguyện giữ ta khỏi ngộ nhận mình là chủ vườn. Lòng biết ơn nhắc ta rằng mọi sự là hồng ân. Và một tâm trí hướng đến điều tốt đẹp thì không còn chỗ cho ganh ghét và lòng tham.
Lời Chúa mời gọi ta nhìn lại vườn nho tâm hồn: Thiên Chúa đã ban mọi ơn sủng, vậy ta đang sinh hoa trái tốt lành của yêu thương hay trái đắng của ích kỷ? Dụ ngôn tá điền cũng cảnh tỉnh ta chớ quên mình chỉ là người được giao phó, tránh khước từ những lần Chúa nhắc nhở: tiếng lương tâm, lời mời gọi của Giáo Hội, những biến cố trong cuộc đời.
Tuy nhiên, đây cũng là niềm hy vọng lớn lao. Thánh Phaolô chỉ cho chúng ta con đường cụ thể để trổ sinh hoa trái tốt: đời sống cầu nguyện không ngừng, lòng biết ơn trong mọi hoàn cảnh, và sự chú tâm hướng lòng trí về những điều chân thật, thánh thiện, tốt đẹp. Đó chính là cách thức để vườn nho tâm hồn chúng ta, thay vì sinh những trái đắng của tội lỗi, sẽ trổ sinh hoa trái dồi dào của Thánh Thần: bác ái, hoan lạc, bình an, nhẫn nhục, nhân hậu, từ tâm, trung tín, hiền hòa và tiết độ (Gl 5,22-23). Dù con người tự do khước từ, tình yêu Chúa vẫn chiến thắng qua sự cứu độ. Xin Chúa giúp ta làm tá điền trung tín, để vườn nho tâm hồn luôn trổ sinh hoa trái cho Nước Trời. Amen.
Phêrô Phạm Văn Trung
* https://www.ewtn.com/catholicism/library/st–augustine-9903
